Uzmanlar, güneş sistemimizdeki öbür gezegenlerin, cüce gezegenlerin ve uyduların da mevsimsel döngülere sahip olduğunu, lakin bunların Dünya’da deneyimlediğimizden çok farklı görünebileceğini belirtti.
Diğer gezegenlerin nasıl mevsimlere sahip olduğunu anlamak için, kendi gezegenimizdeki mevsimsel değişiklikleri neyin yönlendirdiğine bakılabilir. Georgia Tech’te astrofizikçi olan Gongjie Li, Dünya’nın dört mevsimi olmasının nedeninin dönüş ekseninin eğik olması olduğunu söyledi. Bu durum, gezegenimizin yaklaşık 23,5 derecelik hafif bir açıyla döndüğü manasına geliyor.
Arizona Üniversitesi’nde gezegen bilimi profesörü olan Shane Byrne, Dünya Güneş’in bir tarafındayken Kuzey Yarımküre’nin Güneş’e, Güney Yarımküre’nin ise uzağa dönük olduğunu belirtiyor. Gezegenimiz altı ay sonra Güneş’in başka tarafına geçtiğinde ise, Kuzey Yarımküre uzağa bakıyor.
Mars yaklaşık 25 derecelik bir eksenel eğime sahip. Bu kıymet Dünya’nın 23,5 derecelik eğimine çok yakın olduğu için, Mars’taki mevsimsel değişim ölçüsü gezegenimizinkine benziyor.
Byrne, tıpkı Dünya’da olduğu üzere, kış yahut yaz mevsiminde olmanıza bağlı olarak kutup bölgelerinde daima karanlık ve daima gün ışığı olduğunu; daha sonra her yarım yılda bir bu iki durum ortasında geçiş yapılabildiğini söz etti. Lakin farklı bir biçimde, Mars’ta kışlar su bazlı buz yerine, gezegenin yüzeyinde örümcek gibisi çatlaklar oluşturabilen karbondioksit buzu (veya kuru buz) hakim.
Buna karşılık, güneş sistemimizdeki kimi gezegenlerin eğimleri büyük ölçüde farklıdır ve bu da yıl boyunca daha çok değişikliklere yol açıyor. Örneğin, Merkür’ün eğimi yoktur, bu nedenle Byrne “neredeyse hiç mevsimsel değişiklik yok” diyor. Spektrumun öteki ucunda yer alan Uranüs’ün eğimi 90 derecedir, yani kutupları ya büsbütün Güneş’e dönüktür ya da hiç dönük değil, bu da mevsimlerin ağır olduğu manasına geliyor: Yazlar daima yanan güneşin uzun vadeli varlığıyla doluyken, kışlar daima ürpertici karanlığa gömülüyor.
Ancak mevsimsel değişiklikleri yönlendiren tek faktör eğim değil. Bir gezegenin yörüngesinin formu de hava durumundaki mevsimsel değişimleri etkileyebilir. Bunun nedeni, gezegenlerin yörüngelerinin kusursuz daireler yerine elips halinde olma eğiliminde olması. Sonuç olarak, kimi gezegenler bazen güneşten çok uzakta, öbür vakitlerde ise güneşe çok yakın oluyor. Li, örneğin Merkür’ün basık bir yörüngeye sahip olduğunu ve bunun da mevsimsel değişimlerine katkıda bulunduğunu söyledi. Byrne, Plüton’un da çok eliptik bir yörüngeye sahip olduğunu ve bunun da mevsimsel değişimleri uç noktalara taşıdığını belirtti.
Bu iki faktör (bir gezegenin eğimi ve yörüngesinin şekli) vakit içinde de değişebilir. Mars’taki iklim kayıtlarını inceleyen Byrne, Kızıl Gezegen’deki eğimin her vakit 25 derece olmadığını açıkladı. Aslında, 2018 yılında Earth and Planetary Science Letters mecmuasında yayınlanan modeller, Mars’ın eğiminin milyarlarca yıl boyunca 10 ila 40 dereceden fazla değiştiğini gösterdi. Bu da gezegenin yıllık döngüsünde çok dalgalanmalara yol açtı.
Byrne, “Yani bugün Dünya’ya benzeri olması neredeyse yalnızca rastgele bir şans” dedi. Li ise “Dünya’da çok şanslıyız, bu dönüş ekseni hayli istikrarlı” diyor. Bu nedenle, Dünya’nın tüm yörüngesi güneşten uzaklaştıkça yahut yaklaştıkça daha geniş iklim bazen değişse de, binlerce yıldır devam eden nispeten istikrarlı mevsimsel döngülerimiz oldu.
Böyle bir istikrarın muhtemelen bildiğimiz hayatın burada gelişmesine yardımcı olduğunu söyleyen Li ve başka bilim insanları, artık uzak gezegenlerde ömrün var olup olamayacağını görmek için gezegensel şartları ve ötegezegenlerdeki mevsimsel değişiklikleri inceliyor. Şimdilik, Dünya’daki ölçülü mevsimsel değişimler ve istikrarlı dönüş eğimlerinin bir gibisi yok üzere görünüyor.
