Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Tahran, İran’ın başşehri ve en büyük kentlerinden. Bu sebeple de Orta Doğu’nun en kalabalık kentlerinden biri olarak biliniyor.1950 yılında 1 milyon civarında olan kent nüfusun, 2025’te yaklaşık 9.7 milyon bireye ulaşmış olması, İran idaresinin başşehri taşımayı düşünmesine neden olacak kadar güçlü bir boyuta ulaşmış durumda. Günlük trafik yoğunluğunun ortalama yüzde 60 ila 70 ortasında seyrettiği Tahran’da gerçekleşen plansız büyüme altyapı yetersizliği, kent idaresi ve çevresel manada önemli meselelere yol açıyor. Daha da kıymetli olan ise İran’ın başşehri sistemli olarak çöküyor.
İran Ulusal Kartografi Merkezi (NCC) tarafından yapılan çalışmalara nazaran İran’daki ortalama arazi çökmesi global ortalamanın 5 katı. Yetkililer dünyada yıllık ortalama toprak çökmesinin yaklaşık 3 santimetre olduğunu, İran’da ise ortalama toprak çökmesinin yaklaşık 15 santimetre olduğunu söylüyor. Araştırmalar, yeraltı su kaynaklarının kimi bölgelerde süratli bir azalma eğiliminde olduğunu ortaya koyuyor. Jeologlar, oluşan durumun geri dönülemez bir noktada olduğunu tabir ediyor.
EN BÜYÜK NEDEN DENETİMSİZ SU KULLANIMI
İran resmi haber ajansı IRNA’da yer alan haberlere nazaran ülke genelindeki 609 ovadan 400’ünde çökmeler yaşanıyor. Yeraltında bulunan kaynakların denetimsiz ve ağır halde kullanılması bu durumun sebebi. Yaşanan çöküntüler, yapısal hasar ve yüksek bakım maliyetleri biçiminde kıymetli ekonomik kayıplara neden olurken yolları ve ulaşım ağlarını, altyapıyı, kanalizasyon sistemlerini, binaları ve temellerini etkiliyor. Bu da milyonlarca dolar ek maliyete neden oluyor. Milletlerarası Zelzele Mühendisliği ve Sismoloji Enstitüsü’nde vazife yapan Profesör Mehdi Zare, “İran’da bilhassa Tahran, Elburz ve İsfahan eyaletlerinde 400 ovada çökme yaşanıyor” dedi. Zare, İran’da yılda yaklaşık 96 milyar metreküp su tüketilirken, ülkenin toplam yenilenebilir su kaynağının yalnızca 90 milyar metreküp olduğunu da sözlerine ekledi.
Amerikan Jeofizik Birliği tarafından yapılan çalışmalarda da Tahran’ın da etkilendiği çökme sıkıntısının en kıymetli nedeninin, çok yeraltı suyu kullanımı olduğu tespit edildi. İran’daki toprak çökmesinin esas nedeni, yüzde 90’dan fazlasının tarım bölümü tarafından çekilen çok yeraltı suyu kullanımı olduğu belirtilirken iklim değişikliği ve ağır nüfusla birlikte durumun daha da büyüdüğü belirtildi. Ülkenin orta kısmında yer alan ve fıstık üretimi sebebiyle ağır su kullanan Rafsanjan kentinin çökmelerin önemli boyuta ulaştığı, Tahran ve Varamin üzere kentlerde de misal sonuçların ortaya çıktığı belirtildi. Sarsıntı riskine sahip olan ve yüksek nüfus sebebiyle hava kirliliği, su kıtlığı üzere önemli sorunlara sahip olan Tahran’da birtakım bölgelerde yıllık 25 santimetreye kadar ulaşan çökme oranları gözlemleniyor, bu da kentin çeşitli alanlarında değerli meselelere yol açıyor. 2003-2017 yılları ortasında uydu fotoğraflarını inceleyen bilim adamları, kent merkezinin yüzde 10’unu ve kuzeybatıdaki kırsal alanları içine alan bölgenin her yıl 25 santimetre yere battığını tespit etti.
Ülkedeki çökme olaylarının daha net formda tespit edilebilmesi ismine Ulusal Kartografya Merkezi, 2016 yılında bu alanda bir proje başlattı. Merkez yetkililerinden biri olan Murtaza Seddiqi, ülke genelindeki çökme suratını denetim etmek için uygulanan prosedürlerden birinin uydu dataları ve imajları olduğunu söyleyerek “Bu imajlar üzerinden yaptığımız incelemelerde ülke genelinde 252’ye yakın çökme alanı tespit ettik” dedi. Ulusal Kartografya Merkezi’nin eski başkanı Gulam Ali Caferzade, 2021 yılında yaklaşık 29 ilin çökme riski altında olduğunu söylemişti. Caferzade, etraf üzerindeki baskıyı azaltacak önlemler alınması daveti yapmıştı.
‘TAŞINMAKTAN ÖTEKİ SEÇENEĞİMİZ YOK’
Tahran’ın sahip olduğu mevcut meseleler, İran’ın başşehrinin taşınması konusunda daha evvel de birçok kere yapılan çalışmaların Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan devrinde tekrardan gündeme gelmesine sebep oldu. Tahran’ın başşehir olmasının sürdürülemez bir durum olduğunu tabir eden Pezeşkiyan, “Ülkenin başşehri Tahran, çözülemeyen problemlerle karşı karşıya. Ne yaparsak yapalım vakit kaybediyoruz. Münasebetiyle ülkenin ekonomik ve siyasi merkezini güneye ve denize yakın bir yere taşımaktan diğer seçeneğimiz yok” demişti.
ALTERNATİF BÖLGE BASRA VE UMMAN KÖRFEZİ KIYILARI
İranlı yetkililerin uzun bir müddettir yeni başşehir tartışmalarında sunduğu alternatif bölge Basra ve Umman Körfezi kıyıları. İran’ın kıyı şeridinde yerleşimin az olması ve bu bölgelerin İran’ın petrol ve doğal gaz rezervlerine yakın olması muhtemel bir yeni başşehrin bu bölgede olması halinde yeni kurulacak yerleşimin ekonomik manada da canlı olmasını sağlayabilir. Bu alternatifin hayata geçmesi halinde İran’ın yeni başşehri tıpkı vakitte ticari bir merkezde olabilir ve deniz nakliyatında kıymetli bir merkez haline gelebilir. İranlı yetkililer, yapılacak bu değişimle İran’ın, güç kesimindeki gücünü daha faal bir formda kullanabilmesi hedefliyor.
Bazı hükümet yetkilileri, başşehrin etaplı olarak güney kıyı bölgesi Makran’a taşınmasının planlandığını ya da değerlendirildiğini söz ediliyor. Bu bölgenin düşük sarsıntı riskine sahip olması ve su kaynaklarına daha yakın olması ekonomik sürdürülebilirlik açısından daha uygun görülürken, tıpkı vakitte çok sayıda iş fırsatı yaratarak istihdama ve iktisada de katkı sağlayacağı varsayım ediliyor. Bu mevzudaki tartışmalar vakit zaman gündeme gelse de İran idaresinin şimdi önemli bir adım atmış değil. Rastgele ir adım atılıp atılmayacağını ise vakit gösterecek.
